Kto może otrzymać informację o stanie zdrowia. Upoważnienie i telefon od rodziny

Jedna osoba przekaże szczegóły, druga odeśle do lekarza, trzecia powie, że informacji telefonicznie się nie udziela. Dla rodziny to niespójność i poczucie, że coś się przed nią ukrywa. Dla szpitala to ryzyko naruszenia tajemnicy, skarga i napięcie, które przenosi się na personel.

Rzadko jest to problem wiedzy personelu. Częściej brak jednego, ustalonego standardu dla całej placówki.

1. Podstawa prawna w skrócie

Punktem wyjścia jest pacjent. To on ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia i to on decyduje, kto poza nim ją otrzyma. Wynika to z art. 9 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz art. 31 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty: informacja trafia do innych osób za zgodą pacjenta.

Drugim filarem jest tajemnica. Art. 14 ustawy o prawach pacjenta zobowiązuje każdą osobę wykonującą zawód medyczny do zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem. Zgoda pacjenta jest jednym z wyjątków, a ujawnienie może nastąpić tylko w niezbędnym zakresie.

Najwięcej nieporozumień budzi pojęcie osoby bliskiej. Ustawa definiuje ją szeroko: małżonek, krewny do drugiego stopnia lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu oraz osoba wskazana przez pacjenta. Status osoby bliskiej nie daje jednak automatycznego prawa do informacji o pacjencie, który jest przytomny i zdolny do decyzji. Syn czy małżonka bez upoważnienia nie powinni usłyszeć więcej niż osoba obca.

2. Kto w zespole udziela jakiej informacji

Informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach leczenia i rokowaniu udziela lekarz. Pielęgniarka i położna przekazują informacje o pielęgnacji i zabiegach pielęgniarskich (art. 9 ust. 8 ustawy o prawach pacjenta).

Na papierze podział jest czytelny. Na oddziale telefon zwykle odbiera pielęgniarka, a pytanie rodziny brzmi „jak się czuje mama?”, a nie „jakie zabiegi pielęgniarskie wykonano?”. Jeśli szpital nie określi, gdzie kończy się kompetencja pielęgniarki, każda osoba na dyżurze wyznacza tę granicę sama. To prosta droga do niespójnych odpowiedzi i skarg, w których rodzina zarzuca raz odmowę informacji, a raz sprzeczne komunikaty.

3. Upoważnienie przy przyjęciu: dokument, który ma chronić

Oświadczenie pacjenta o upoważnieniu osoby do uzyskiwania informacji o stanie zdrowia albo o braku takiego upoważnienia jest elementem dokumentacji medycznej. Zawiera co najmniej imię i nazwisko osoby upoważnionej oraz dane umożliwiające kontakt z nią. Przepisy nie wymagają szczególnej formy, ale w szpitalu praktyką jest formularz podpisywany przy przyjęciu.

Problem nie leży w braku formularza, lecz w tym, jak jest wypełniany i używany. Najczęstsze błędy:

• Dwa upoważnienia w jednym zdaniu. Upoważnienie do informacji o stanie zdrowia i upoważnienie do dostępu do dokumentacji medycznej (art. 26 ustawy o prawach pacjenta) to dwa odrębne oświadczenia. Formularz, który ich nie rozdziela, zostawia personel z pytaniem, na co pacjent faktycznie się zgodził.
• Samo imię i stopień pokrewieństwa. Wpis „córka Anna” nie pozwala nikogo zweryfikować. Potrzebne jest pełne imię i nazwisko oraz numer telefonu.
• Formularz podpisany w pośpiechu. Pacjent w izbie przyjęć podpisuje kilka dokumentów naraz. Warto, by osoba przyjmująca zadała jedno pytanie: „Kto ma prawo dzwonić i dowiadywać się o Pana stan zdrowia?”.
• Brak aktualizacji. Upoważnienie obowiązuje do odwołania. Pacjent może je zmienić w trakcie pobytu, a zmiana musi być widoczna dla całego zespołu, nie tylko dla osoby, która ją przyjęła.
• Upoważnienie niedostępne na dyżurze. Jeśli pielęgniarka odbierająca telefon w nocy nie ma szybkiego dostępu do listy osób upoważnionych, formularz nie spełnia swojej funkcji.

Osoba wskazana w upoważnieniu ma też znaczenie poza rozmowami telefonicznymi. Szpital ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić wskazaną przez pacjenta osobę o pogorszeniu stanu zdrowia powodującym zagrożenie życia lub o śmierci pacjenta (art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy o działalności leczniczej). Aktualny numer telefonu w dokumentacji to więc nie formalność.

4. Informacja przez telefon

Przepisy nie zakazują udzielania informacji o stanie zdrowia przez telefon. Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje, że informację może otrzymać tą drogą osoba uprawniona, a placówka powinna dołożyć należytej staranności przy ustaleniu, kto dzwoni. Odmowa „na wszelki wypadek” też nie jest rozwiązaniem: rodzina upoważniona przez pacjenta ma prawo tę informację uzyskać.

Ten obszar porządkują trzy rozwiązania organizacyjne.

Po pierwsze, jedna ustalona odpowiedź dla całego szpitala: kto udziela informacji przez telefon, a kto zawsze kieruje rodzinę dalej. Zasada powinna być zapisana w procedurze i znana każdemu, kto odbiera telefon na oddziale, także nowym pracownikom i personelowi z zewnątrz.

Po drugie, sposób potwierdzenia tożsamości. Niektóre placówki ustalają z pacjentem hasło przy przyjęciu, które rodzina podaje przez telefon. Wytyczne Rzecznika Praw Pacjenta przygotowane we współpracy z Urzędem Ochrony Danych Osobowych wskazują też pytania weryfikacyjne, na przykład o dane pacjenta, które zna tylko bliska osoba. Ważne, by metoda była jedna, znana całemu zespołowi i opisana w procedurze.

Po trzecie, informacja dla rodziny już na starcie, najlepiej na kartce przy przyjęciu: kogo pacjent upoważnił, do kogo dzwonić i o której. Rodzina, która zna zasady, dzwoni rzadziej, w lepszym momencie i nie odbiera odesłania do lekarza jako odmowy.

Co z tym zrobić: sprawdźcie, czy procedura udzielania informacji odpowiada na trzy pytania: kto mówi, jak weryfikuje rozmówcę i gdzie to odnotowuje. Krótka notatka o udzielonej informacji telefonicznej chroni zarówno pacjenta, jak i personel, gdy pojawi się pytanie, kto i co przekazał.

5. Sytuacje szczególne

• Pacjent nieprzytomny lub niezdolny do zrozumienia informacji. Lekarz udziela informacji osobie bliskiej (art. 31 ust. 6 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Status osoby bliskiej ma tu znaczenie, ale zespół nadal musi ustalić, kim jest rozmówca, i odnotować to w dokumentacji.
• Pacjent małoletni. Informacji udziela się przedstawicielowi ustawowemu. Pacjent, który ukończył 16 lat, ma własne prawo do informacji, a młodszy otrzymuje ją w zakresie i formie potrzebnej do procesu leczenia (art. 9 ust. 7 ustawy o prawach pacjenta).
• Pacjent zmarły. Tajemnica obowiązuje także po śmierci pacjenta. Może ją uchylić osoba bliska, chyba że pacjent sprzeciwił się temu za życia albo sprzeciwia się inna osoba bliska. Spór rozstrzyga sąd (art. 14 ust. 3–8 ustawy o prawach pacjenta).
• Pacjent, który nikogo nie upoważnił. To również decyzja pacjenta i powinna zostać odnotowana. Personel nie przekazuje wtedy informacji o stanie zdrowia, ale może zaproponować, że przekaże pacjentowi prośbę o kontakt.

Checklista dla oddziału

• Procedura wskazuje, kto udziela informacji przez telefon, a kto kieruje rodzinę do lekarza.
• Zespół stosuje jedną, opisaną metodę potwierdzania tożsamości dzwoniącego.
• Formularz przy przyjęciu rozdziela upoważnienie do informacji i upoważnienie do dokumentacji.
• Upoważnienie zawiera imię, nazwisko i numer telefonu osoby upoważnionej.
• Lista osób upoważnionych jest dostępna dla personelu na każdym dyżurze.
• Zmiana lub odwołanie upoważnienia w trakcie pobytu trafia do całego zespołu.
• Rodzina otrzymuje przy przyjęciu informację: kto jest upoważniony, do kogo dzwonić i w jakich godzinach.
• Personel, w tym nowi pracownicy, zna zasady postępowania w sytuacjach szczególnych.

Informacja o stanie zdrowia pacjenta to nie tylko kwestia prawna. To pierwszy kontakt rodziny ze szpitalem i często pierwsza ocena jego jakości. Spójna, przewidywalna odpowiedź chroni pacjenta, porządkuje pracę personelu i buduje zaufanie, które w trudnych momentach hospitalizacji jest bezcenne.

Perspektywa systemowa

Spójny sposób przekazywania informacji jest mierzalny: w liczbie skarg, w ankietach satysfakcji i w zdarzeniach związanych z naruszeniem poufności. Dlatego rozwiązaniem nie jest kolejne szkolenie ogólne, lecz jedna zasada dla całego szpitala, jedna metoda weryfikacji i jasna informacja dla rodziny od pierwszego dnia pobytu.