Prawa pacjenta na oddziale: obowiązki placówki, które za nimi stoją

Prawa pacjenta bywają traktowane jak deklaracja: coś, co się ogłasza, a nie coś, co się wykonuje. Tymczasem większość z nich ma swoją drugą stronę w postaci obowiązku po stronie podmiotu, a część tych obowiązków wymaga zorganizowania pracy, nie dobrej woli personelu.

Poniżej przegląd obszarów, w których najczęściej powstaje różnica między tym, co wisi na tablicy, a tym, co dzieje się na oddziale.

1. Informacja o prawach pacjenta

Podmiot ma obowiązek udostępnić informację o prawach pacjenta w sposób dostępny dla pacjentów, a w przypadku podmiotu wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne także w pomieszczeniu, w którym pacjent przebywa.

Gdzie powstaje niezgodność: informacja wisi wyłącznie w holu głównym albo w gablocie przy rejestracji, a nie na oddziałach. Zdarza się też, że wywieszona karta praw pacjenta odwołuje się do nieaktualnego stanu prawnego, bo nikt nie ma w zakresie obowiązków jej przeglądu.

2. Leczenie bólu

To przepis, który najczęściej bywa traktowany jako deklaracja, a jest obowiązkiem o trzech odrębnych elementach. Podmiot ma określać stopień natężenia bólu, leczyć ból oraz monitorować skuteczność tego leczenia. Samo podanie leku przeciwbólowego nie wyczerpuje tego wymagania, jeżeli nie było pomiaru przed podaniem i oceny po nim.

Co musi działać: jedna skala oceny bólu przyjęta w całej placówce, miejsce na wynik w dokumentacji, określona częstość pomiaru i zasada ponownej oceny po interwencji. Bez miejsca na zapis w systemie personel będzie wpisywał ocenę bólu w polu opisowym, z którego nie da się nic policzyć.

3. Obecność osoby bliskiej

Pacjent ma prawo do tego, aby przy udzielaniu świadczeń była obecna osoba bliska. Odmowa jest możliwa w przypadku istnienia prawdopodobieństwa wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjenta, a odmowę odnotowuje się w dokumentacji.

Gdzie powstaje niezgodność: odmowy zdarzają się rutynowo, zwykle na blokach zabiegowych i w pracowniach diagnostycznych, a wpisów o nich praktycznie się nie spotyka. Brak zapisu oznacza, że w razie skargi placówka nie wykaże, dlaczego odmówiła.

4. Dodatkowa opieka pielęgnacyjna

Pacjent ma prawo do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej, czyli opieki, która nie polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Zasadą jest, że koszty jej realizacji ponosi pacjent, jeżeli realizacja tego prawa faktycznie powoduje koszty po stronie szpitala. Wysokość opłaty ustala kierownik podmiotu, uwzględniając rzeczywiste koszty, a informacja o niej jest jawna i udostępniana pacjentom w miejscu udzielania świadczeń. Ustawa przewiduje przy tym wyraźne wyłączenie: opłaty nie pobiera się za pobyt przedstawiciela ustawowego albo opiekuna faktycznego wraz z pacjentem małoletnim lub posiadającym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odrębną kwestią jest obecność osoby bliskiej przy porodzie. Obowiązuje tam zasada ogólna, ale opłata może odpowiadać wyłącznie rzeczywistym kosztom, na przykład odzieży ochronnej. Opłata za samą możliwość obecności osoby bliskiej nie ma podstaw i nie może stanowić bariery w korzystaniu z prawa pacjenta.

Gdzie powstaje niezgodność: cenniki obejmujące pobyt rodzica przy dziecku, mimo ustawowego wyłączenia, oraz opłaty za poród rodzinny naliczane ryczałtem, bez powiązania z rzeczywistymi kosztami. Oba przypadki są łatwe do uporządkowania, bo wymagają wyłącznie przeglądu cennika i kalkulacji, która za nim stoi.

5. Kontakt z bliskimi i opieka duszpasterska

Pacjent przebywający w szpitalu ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami, a także prawo do odmowy takiego kontaktu. W podmiocie stacjonarnym pacjent ma również prawo do opieki duszpasterskiej, a w sytuacji pogorszenia stanu zdrowia lub zagrożenia życia podmiot ma obowiązek umożliwić kontakt z duchownym jego wyznania.

Co musi działać: jasne zasady odwiedzin, dostępne dla rodzin, oraz lista kontaktów do duchownych różnych wyznań, aktualna i znana personelowi dyżurnemu, a nie tylko administracji.

6. Depozyt rzeczy pacjenta

Pacjent przyjmowany do szpitala ma prawo do przechowania rzeczy wartościowych w depozycie, a koszty przechowywania ponosi podmiot, chyba że przepisy stanowią inaczej. Zasady prowadzenia depozytu, w tym wzór karty depozytowej, określają przepisy wykonawcze.

Gdzie powstaje niezgodność: depozyt prowadzony wyłącznie w godzinach pracy administracji, przy przyjęciach planowych, podczas gdy najwięcej rzeczy wartościowych trafia do szpitala w nocy i przez SOR. Drugi typowy problem to brak dokumentacji przyjęcia i wydania rzeczy.

7. Intymność i godność

Prawo do poszanowania intymności i godności obejmuje także obecność osób trzecich przy udzielaniu świadczeń. Osoby wykonujące zawód medyczny, inne niż udzielające świadczenia, mogą uczestniczyć przy ich udzielaniu tylko wtedy, gdy jest to niezbędne ze względu na rodzaj świadczenia lub wykonywanie czynności kontrolnych, a uczestnictwo innych osób wymaga zgody pacjenta i osoby udzielającej świadczenia.

Co musi działać: zasady obecności osób szkolących się, parawany i realna możliwość ich użycia na salach wieloosobowych oraz sposób prowadzenia rozmów o stanie zdrowia tak, aby nie słyszał ich cały pokój. To ostatnie jest najczęstszym powodem skarg dotyczących godności.

8. Tajemnica i sprzeciw wobec opinii lekarza

Informacje związane z pacjentem są objęte tajemnicą, a dostęp do nich mają osoby przez pacjenta upoważnione. Odrębnym, rzadko wykorzystywanym uprawnieniem jest sprzeciw wobec opinii albo orzeczenia lekarza, wnoszony do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, jeżeli opinia lub orzeczenie mają wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta.

Gdzie powstaje niezgodność: personel nie wie o istnieniu tej drogi, więc pacjent słyszy wyłącznie, że „nic się nie da zrobić”. Wystarczy jedno zdanie w materiałach dla pacjenta i krótka informacja dla zespołu.

Jak to sprawdzić u siebie

Najszybszą metodą jest przegląd trzech warstw naraz, na jednym oddziale:

• Co wisi: czy informacja o prawach pacjenta jest dostępna w pomieszczeniach, w których przebywają pacjenci, i czy jest aktualna.
• Co jest w dokumentacji: czy są zapisy oceny bólu z pomiarem po interwencji, czy odmowy obecności osoby bliskiej mają adnotację, czy depozyt ma dokumentację przyjęcia i wydania.
• Co mówi personel: kilka pytań na różnych zmianach, na przykład jak oceniacie ból u pacjenta, który nie komunikuje się słownie, oraz co robicie, gdy rodzina chce być obecna przy badaniu.

Rozbieżność między tymi trzema warstwami jest właściwym wynikiem przeglądu. Sama zgodność dokumentacji nie wystarcza, bo większość praw pacjenta realizuje się w czynności, która nie zostawia śladu.

Perspektywa akredytacyjna

Obowiązujący zestaw standardów akredytacyjnych dla szpitali, ogłoszony obwieszczeniem Ministra Zdrowia z 6 września 2024 r., zawiera odrębny dział poświęcony prawom i obowiązkom pacjenta. Oceniana jest spójność między procedurą, zapisami i praktyką opisywaną przez personel oraz pacjentów. Wewnętrzny system zarządzania jakością i bezpieczeństwem obejmuje ten obszar również dlatego, że skargi dotyczące praw pacjenta bywają wcześniejszym sygnałem problemów organizacyjnych niż zdarzenia niepożądane.

Wnioski

Prawa pacjenta nie są listą haseł, lecz zestawem obowiązków organizacyjnych: skala oceny bólu i miejsce na wynik, zasady obecności osoby bliskiej wraz z dokumentowaniem odmów, cennik zgodny z wyłączeniami ustawowymi, dostępny depozyt także w nocy, aktualna informacja na oddziałach.

Każdy z tych elementów można sprawdzić i poprawić w ciągu kilku tygodni. Trudniejsza jest zmiana podejścia: potraktowanie praw pacjenta jak procesu, który ma właściciela, wskaźnik i przegląd, a nie jak tablicy w holu.